Przejrzałem wyniki najwyższej żużlowej klasy rozgrywkowej w Polsce z okresu, że tak to nazwę, nowoczesnych rozgrywek. Chodzi o czas po upadku PRL, czyli od 1990 roku, gdy w składach pojawili się żużlowcy ze światowej czołówki, a w polskich klubach pojawiły się gwiazdorskie kontrakty, choć nie zawsze były na nie pieniądze.
Trzy tuziny sezonów, to bardzo wiele czasu, więc może być ciężko objąć ten mikroświat jakimiś obiektywnymi kryteriami. Bo czy można sugerować się przede wszystkim medalami, albo przede wszystkim liczbą sezonów odjechanych w mistrzowskich rozgrywkach? Przecież niejednokrotnie zdarza się, że drużyna pojawia się znikąd, wygrywa, a po kilku sezonach znika nagle, niczym spadająca gwiazda. Zdarza się także, że drużyna istnieje, co roku bierze udział w lidze, ale w większości sezonów nie wnosi absolutnie niczego do wartości tych rozgrywek. Postaram się te moje podsumowania jakoś uśrednić.
Rozpocznę od kwestii najłatwiejszych. Przez te 36 lat w najwyższej klasie rozgrywkowej wystąpiło 17 drużyn, czy raczej wystąpiły drużyny z 17 miast, bo formalnie podmiotów tutaj było więcej. O ile działacze chętnie podpierają się historią, szczególnie tą chwalebną, to długami już niekoniecznie. A długów trochę zostało. Zakładając jednak, że jedno miasto to jeden klub, nie ma właściwie żadnego polskiego klubu żużlowego, który w ciągu opisywanego okresu nie zostałby doprowadzony na skraj upadłości. Czasem pojawił się bogaty sponsor, częściej pomagał samorząd. Bywało również, że dawny dobroczyńca po kilku sezonach stawał się grabarzem.
Warto także zauważyć, że czterokrotnie w ciągu tych 36 lat zmieniano liczbę drużyn. Dwukrotnie zwiększano z 8 do 10 i dwukrotnie zmniejszano z 10 do 8. Za każdym razem przyjmowano inny sposób i – szczególnie przy zwiększaniu liczby drużyn – można mieć wrażenie, że reforma ta była lekko lobbowana. Bo jak inaczej sytuację gdy na koniec 1991 roku awansowały… cztery drużyny. Trzecie w 2. Lidze Wybrzeże, które wsparli Mavyn Cox oraz John Davis, pokonało w dwumeczu ROW Rybnik. Czwarta w 2. Lidze Sparta Wrocław, wsparta w barażu z Unią Leszno dwoma innymi Brytyjczykami ze światowej czołówki oraz Vaclavem Milikiem, pokonała z kolei biedny wówczas jak mysz kościelna klub z Leszna. W 2011 roku za to dwie pierwsze drużyny z niższej ligi po prostu awansowały, a jednocześnie nikt nie spadał. Nawet ekipa z Częstochowy, która zajęła ostatnie miejsce. Niezbadane są wyroki centrali. Gdyby nie te roszady, mogłoby się okazać, że Wrocław i Częstochowa miałyby trochę mniej osiągnięć. Swoją drogą w tzw. międzyczasie udowadniano, że w zasadzie nie ma w Polsce więcej niż 8 zespołów, które w jednym sezonie są w stanie rywalizować w Ekstralidze.
Trochę odszedłem od tematu, więc wracam na właściwe tory. Z tych 17 drużyn mamy dwie, którym nie udało się ani razu utrzymać w Ekstralidze. Tak będę nazywał te rozgrywki, bo będzie mi łatwiej. Dwukrotnie próbowała ekipa z Ostrowa Wlkp., a raz ekipa z Krosna. Możemy je wyłączyć z tego artykuły, bo poza nabiciem statystyki, niczego więcej nie wniosły. Zostaje nam więc 15 drużyn.
Jeśli wziąć pod uwagę same medale, to najwięcej złota ma Unia Leszno (7), ale jednocześnie wszystkich medali ma „tylko” 11. Zdecydowanie wyżej są Toruń (19 medali, w tym 4 złote) i Wrocław (18 medali, w tym 5 złotych). Więcej medali od leszczyńskich „Byków” mają także bydgoszczanie (12, w tym 5 złotych) oraz gorzowianie (również 12, w tym dwa złote). Kto jeszcze zabłysnął? Częstochowa (8, 2 złote), Zielona Góra (7, 4 złote), Tarnów (7, 3 złote), Lublin (6, 3 złote), Piła (5, 1 złoty) oraz Gdańsk, Rybnik i Rzeszów po jednym medalu.
Można coś na podstawie samych medali powiedzieć? Trochę można, ale tylko trochę. Może porównamy sobie zatem liczbę lat spędzonych w Ekstralidze? Tutaj dominuje Toruń (35), potem jest Wrocław (33), Leszno (32), Gorzów Wlkp. (31), Częstochowa (29), Zielona Góra (28), Bydgoszcz (22) i Tarnów (19).
Komuś, kto interesuje się ligą żużlową krócej może nasunąć się pytanie: a gdzie jest Lublin, który ma 6 medali? A gdzie jest Grudziądz?
Może zatem warto prześledzić spadki? W tej mało chwalebnej kategorii prowadzi Gdańsk (8) przed Rybnikiem (7). Zaraz za nimi jest Rzeszów (6) oraz Zielona Góra (5). Skoro Zielona Góra ma 28 sezonów w Ekstralidze, ale aż 5 spadków, to czy taki spadkowy sezon jest powodem do chluby? Są jeszcze ciekawsze zagadnienia, bo opisany przypadek Częstochowy nie jest jedynym, gdy najsłabsza drużyna nie spadła. W 2015 roku Grudziądz utrzymał się, choć zajął ostatnie miejsce, bo drużyna z Rzeszowa nie uzyskała licencji. Czyli jeden spadek Rzeszowa niekoniecznie wynikał z kwestii czysto sportowych. Swoją drogą Rybnik dwukrotnie awansował, choć nie powinien. Raz – w 2005 roku, gdy zajął 3 miejsce w 1. Lidze, awans zawdzięczał… posiadaniu sztucznego oświetlenia, a w 2015 roku awansował z 2 miejsca, ponieważ rozgrywki 1. Ligi wygrała drużyna łotewska, której Ekstraliga nie przyjęła.
Jeśli jesteśmy przy spadkach, to w omawianym okresie aż w 17 sezonach zdarzył się przypadek, że drużyna spadała bezpośrednio po awansie. Przodują tutaj Gdańsk i Rybnik, które dokonały tej sztuki pięciokrotnie. Trzykrotnie drużyna spadała rok po zdobyciu medalu (Rzeszów, Gdańsk, Bydgoszcz). Drużyna z Gdańska dokonał wielkiej sztuki, gdy spadła w 2000 roku, choć prowadziła w połowie rundy zasadniczej, mając w składzie m.in. Tony Rickardssona, Sebastiana Ułamka i Krzysztofa Cegielskiego.
Dobrze. Są medale, są spadki, ale przecież drużyna może występować i niczego nie wnosić do rozgrywek. Może warto także to uwzględnić? Założę więc, że niewiele wnosi do rozgrywek drużyna, która zajmuje miejsce 6. lub niższe. Okazuje się, że najwięcej taki nijakich sezonów zanotowały zespoły z Częstochowy i z Leszna – po 9. Po 7 mają Grudziądz, Wrocław i Zielona Góra, a 6 Rzeszów. I tu jest też ciekawostka, bo Grudziądz, który wcale nie ma ma wielu sezonów, nie ma medali jest w czołówce nijakości. Tak swoją drogą warto dodać, że w ciągu ostatnich kilku sezonów ekipa z tego miasta aż cztery raz z rzędu zajmowała przedostatnie miejsce, ale nie jechała w barażach, bo… nie było baraży.
I teraz podsumuję. Od liczby sezonów (36) w Ekstralidze odejmę liczbę spadków i liczbę nijakich lat i to będzie jakiś bardziej obiektywny wskaźnik. W tym najbardziej wg mnie obiektywnym podsumowaniu wygrywa Toruń, który przejechał 30 sensownych sezonów w Ekstralidze. Ale nawet tutaj należy się pewne wyjaśnienie, bo w 2007 roku klub stanął nad przepaścią. Choć nie spadł, to finansowo był w zasadzie niewypłacalny. Wtedy jednak pojawił się jeden z najbogatszych Polaków i uratował klub, a 1,5 roku później drużyna jeździła już na nowej, wybudowanej od podstaw za ok.100 mln zł Motoarenie. W miejscu starego stadionu stoi dziś Toruń Plaza. Motoarena miała być miejscem triumfów, ale na mistrzostwo „Anioły” czekały aż… 17 lat.
Wracam do „sensownych” sezonów. Na drugim miejscu jest Wrocław (25), potem Gorzów Wlkp. (21), Leszno (20), Częstochowa (17), Zielona Góra (16). Wszystkie te zespoły jeżdżą dziś w Ekstralidze.
I tutaj dochodzimy do swego rodzaju efemeryd, które szybko zaczęły świecić, ale szybko gasły. 10 sensownych sezonów przejechał Tarnów (7 medali), 9 – Lublin (6 medali) oraz 7 Piła (5 medali). Czy Lublin przetrwa dłużej? Na razie wydaje się, że tak, ale warto pamiętać, że to właśnie Motor zatrudnił Hansa Nielsena, zdobył srebro w 1991 roku, a w 1995 roku pożegnał się z Ekstraligą na… 23 lata. Warto też zauważyć, że złote czasy klubów z Piły, Tarnowa i Lublina były ściśle splecione z wpływami miejscowych polityków lub/i wsparciem m.in. spółek państwowych. Ciekawy temat do rozważenia.
Dobra, Ktoś może powiedzieć: co mnie obchodzą rzeczy, które działy się 20 czy 30 lat temu. Podsumujmy zatem na podobnej zasadzie ostatnie 10 lat. Okazuje się, że sensowne sezony miało w tym czasie tylko 8 klubów. Najwyższy poziom trzyma tutaj Wrocław (10), a na kolejnych miejscach znajdują się: Gorzów Wlkp. (8), Częstochowa (7), Toruń (5), Leszno, Lublin, Zielona Góra (po 5) oraz Grudziądz (4). Dokładnie te same zespoły, które wystąpią w rozgrywkach Ekstraligi 2026. Żadna z innych drużyn nie zajęła w ciągu ostatnich 10 sezonów miejsca wyższego niż 6., czyli nie wniosła właściwie niczego do rozgrywek.
Jak to uzasadnić. Wg mnie jest to po prostu kwestia pieniędzy. Ekipy występujące w Ekstralidze mają dużo wyższe budżety, głównie dzięki wpływom od sponsorów ligi. Beniaminkom bardzo ciężko jest dorównać do tych kwot, a jednocześnie dużo później mają możliwość budowy składu.
Ostatnie trzy lata zostały absolutnie zdominowane przez trzy kluby: Lublin, Wrocław i Toruń, które dzielą między siebie medale. Wg mnie największe parcie będzie we Wrocławiu, bo choć Sparta na kolejne mistrzostwo czeka tylko 5 lat, to ostatni prawdziwie mistrzowska seria zdarzył się tam w latach 1993-1995. Srebro i brąz to nie są takie sukcesy. Pewnie spore parcie będzie w Toruniu, gdzie nie ma jeszcze przesytu, a na mistrzostwo czekano nad Wisłą 17 lat. W walce na presję rozpychać się będzie jeszcze Falubaz, bo od ostatniego mistrzostwa minęło już 13 lat, a ostatnie sezony były w większości zdominowane przez przeciętność.
Tak więc wszystkie te zebrane do kupy treści doprowadziły mnie do wniosku, że Ekstraliga jest w dużej zabetonowana i to nie tylko w ostatnich latach. Nie ma praktycznie sezonu, w którym byłoby więcej niż 7 drużyn jako tako przygotowanych finansowo i organizacyjnie na występy w elicie.
Ciekawe ile pieniędzy wydano w ciągu tych 36 sezonów na ligę, po której nic więcej już nie ma? Ilu prezesów czy sponsorów zostało politykami? Ilu polityków utrzymało się dzięki żużlowi? Ile pieniędzy poszło z samorządów, a ile ze Spółek Skarbu Państwa. Na tym tle ciekawie mogłaby wyglądać kwota pozyskana przez działaczy klubowych od sponsorów. Ile pieniędzy wydano na stadiony, które w dużej części nie nadają się dla innych dyscyplin?
Czy Ekstraligę uda się rozruszać? Czy po latach powróci do elity Bydgoszcz, a może drugą próbę podejmie Krosno? Czy łódzka Moto Arena wreszcie pozna smak rozgrywek, na potrzeby których powstała bodajże 8 lat temu?
Uwierzycie Państwo, że w czasie tych 36 lat zaledwie pięciu polskich żużlowców zdobyło medale IMŚ? Uwierzycie, że Polacy nigdy nie wygrali Speedway of Nations? W seniorskim speedwayu ratuje nas wyłącznie Drużynowy Puchar Świata, który zdobyliśmy dziewięciokrotnie, w tym sześć razy na własnym podwórku. Tyle, że przez ostatnich 25 lat tych rozgrywek medale zdobywało tam… sześć krajów, z czego jeden został w 2022 roku wykluczony.
Takie jest przełożenie najlepszej ligi świata na rozgrywki międzynarodowe. Ale to już zupełnie inna historia…